شهيد سورهيه بادشاهه ۽ مت موڙهيل انگريز حامي..!1


ڇنڇر 20 مارچ 2010ع - 03 ربيع الثاني 1431 هه

سورهيه بادشاهه شهيد روشن سج مثل آهي، جيڪو نه ته داغي ٿي سگهي ٿو ۽ نه ئي ڍڪي سگهجي ٿو، جنهن تاريخ تي آزاديءَ جي حاصلات لاءِ انگريزن جي حڪومت خلاف ” وطن يا ڪفن ، آزادي يا موت“ جو نعرو هڻي کلم کلا جنگ جو اعلان ڪيو، نه رڳو اعلان پر پير سيد صبغت الله شاهه سورهيه بادشاهه انگريزن سان سخت نفرت جو اظهار هنن لفظن ۾ ڪيو ته” رڳو مون کي دل ۾ انگريزن جي عزت جو خيال اچي ٿو ته شڪ پيدا ٿئي ٿو ته مان حسيني آهيان“. دنيا جي هن عظيم انقلابي اڳواڻ ڦوهه جواني ۾ انگريزن جي غلامي کي قبول ڪرڻ بدران مُسڪرائيندي سولي کي سجائي موت کي پنهنجي هنج ۾ وٺي ڇڏيو، سندن شانائتي ۽ مانائتي موت دشمنن کي حيران ڪري ڇڏيو. انگريز سامراج جي آفيسرن به اُن موقعي تي پير صاحب کي مطمئن، تازو توانو، پُر اعتماد ۽ سندن چهري تي گهٻراهٽ يا پريشاني نه ڏسي اعتراف ڪندي لکيو آهي ته”جنهن وطن ۾ سورهيه بادشاهه جهڙا بهادر ۽ دلير شير هجن، انهي وطن جون قومون گهڻو وقت غلام ۾ رهي نه ٿيون سگهن.
سنڌ جي اُنهي وقت جي اولڊ سنڌي پڙهيل ڪڙهيل اديبن، تاريخدانن، دانشورن، فارغ تحصيل عالمن، سنڌ جي اخبارن جي ڌڻي شعوري طور تي لاشعور بڻيل هئا. اهي مت موڙهيل انگريز حامي بيخبري، لاعلمي ۽ اڻ ڄاڻائي جهڙي بيماري ۾ وڪوڙيل هئا ( اڄ به اهي ۽ انهن جو موجود نسل ساڳئي بيماري ۾ ورتل آهي)، جنهن جو علاج دُنيا ۾ ڪٿي ڳوليو به نٿو لڀي، انهيءَ مرض سبب سنڌ جا تڏهوڪا سياستدان، وڏيرا، رئيس، جاگيردار، اديب، دانشور، عالم، اخبارن جا ايڊيٽر سخت عليل ٿي ويا هئا جوکين سنڌ ۾ انگريزن خلاف آزاديءَ جي حاصلات لاءِ سورهيه بادشاهه پاران شروع ڪيل ”حُر تحريڪ“ جي کُڙڪ ڪنن تائين نه پهتي، کين آزادي واري تحريڪ ۾ هزارين حُرن کي سرعام گولين جو کاڄ بڻايو ويو، لوڙهن ۾ بند رکي مٿن سخت ظلم ۽ تشدد ڪيو ويو، بلوچستان ۽ پنجاب کان ماڻهو آڻي اسپيشل پوليس ۾ ڀرتي ڪري حُرن جي زمينن جا مالڪاڻا حق ڏنا ويا، انهن ڌارين جي هٿان حُرجماعت جي ڪيئي خاندانن کي شهرن جي چونڪن ۽ چوراهن تي سڌيون گوليون هڻي شهيد ڪرايو ويو، انهن حُرن جو سسڪيون، آهون ۽ مٿن بندوقي گولين جي ٺڪائن جي آواز کي سنڌ جي ڪنهن به سڄڻ نه ٻڌو...!!، درگاهه پير سائين روضي ڌڻي رحه جي مٿان جهازن ذريعي بمباري ڪئي ويئي پر زوردار ڌماڪا به ڪنهن جي لاءِ آگاهي جو ذريعو نه بڻجي سگهيا...! تنهنڪري کين خبر پئجي نه سگهي، نه ته سنڌ جي عام ماڻهن ۾ حُرن کي ڦورو، بدمعاش ۽ ڌاڙيل ڪري پيش نه ڪيو وڃي ها..!؟، سنڌ جي اخبارن ۽ رسالن ۾ ”حُر“ کي ”ڦُر“ نه لکيو وڃي ها، ڪاش اُن وقت جا سياستدان، ليکڪ، اديب، تاريخدان، دانشور، اخبارن جا ايڊيٽر، رئيس، وڏيرا ۽ جاگيردار گونگي، ٻوڙي ۽ انڌي هجڻ جو مصنوعي ناٽڪي ڪردار ادا نه ڪن ها...!!؟ انگريز سامراج جي رهزن آفيسر ايڇ ٽي ليمبرڪ پنهنجي لکيل ڪتاب ۾ حُرن کي ڌاڙيل ۽ بدمعاش لکيو آهي ۽ پوري ڪوشش ڪئي آهي ته حُر ڪنهن به حالت ۾ معاشري ۾ پنهنجو اخلاقي مقام ٻيهرحاصل نه ڪري سگهن. ليمبرڪ جي اهڙي ڪِريل حرڪت ته سمجهه ۾ اچي ٿي پر جنهن وطن جي آزادي لاءِ سورهيه بادشاهه ۽ سندن حُر جانيون قربان ڪري رهيا هجن، انهيءَ وطن جا سڄاڻ ۽ باشعور ماڻهو ڄاڻي واڻي معاف نه ڪرڻ جهڙو خساموش مُجرمانه ڪردار ادا ڪري رهيا هجن ۽ مسلسل حُرن جي خلاف مواد لکڻ ۽ شايع ڪرائڻ جي ونگار وهندا هجن ته اهڙي عمل تي افسوس به نه ٿو ڪري سگهجي...! بهرحال چوٿين دُنيا جي مفڪر ۽ دانشور ٻه صديون ڏسندڙ ۽ حُر تحريڪ دوران علمي شعور جي شعاعن ۾ ڏاهپ جا ڏهي ڏهاڪا خير خوبي سان طئي ڪري هڪ صدي جيتري ڄمار رکڻ جو شرف حاصل ڪندڙ بدنصيب محترم ابراهيم جويو سميت سندن ساڳئي واٽ وٺندڙ سنڌ جي همعصر مفڪرن، ڏاهن، دانشورن ۽ تاريخدانن کي امام انقلاب سورهيه سائين صبغت الله شاهه کي 34 سالن جي ڦوهه جواني ۾ مُرڪندي ۽ مشڪندي ڦاهي گهاٽ جو دروازو ٽپي سولي کي سينگاري شهادت جو رتبو حاصل ڪرڻ ۽ هزارين حُرن جي قربانين، لکين حُرن جي بي گهر ۽ بي زمين ٿيڻ ۽ پنجاب ۽ بلوچستان کان ڪِرائي تي آندل ڌارين کي حُرن جون زمينون ڏئي مالڪاڻا حق ڏيڻ جي ڀلين خبر نه هجي، انهن جي شعوري” بيخبري “ جو مثال اهو آهي ته 1947ع چوڏنهن آگسٽ کان اڳ توڙي جو پوءِ اڄ تائين جي عرصي دوران به سئو سالا مت موڙهيل مفڪر ۽ سندن سنگت جي بدبوءِ دار سوچ تبديل نه ٿي ۽ نه ئي کين حق جو ڪلمو نصيب نه ٿي سگهيو آهي، جيڪڏهن حق جو ڪلمو پڙهن نصيب ٿيو هُجي ها ته سنڌ جي ڪنهن ڪوني مان ڪلمي جو آواز ٻڌڻ ۾ ضرور اچي ها، ٿي سگهي ٿو ته اهو ڪلمو سندن نصيب ۾ ناهي لکيل..!،ڇو ته يزيدي ساٿين کي ڪيئن ٿو حق جو ڪلمو پڙهڻ نصيب ٿئي...!؟ ”حُر تحريڪ“ کي مختلف زاوين ۽ نظرن سان ڏٺو ويندو آهي، تنهنڪري مختلف فڪري ۽ نظرياتي طبقن پاران حر تحريڪ بابت جُدا جُدا خيال پيش ڪيا ويندا آهن. هڪڙي ڳالهه واضع آهي ته ظلم ، جبر ، ڏاڍ ۽ غلامي جي خلاف حق ۽ سچ جي جنگ هئي.اُن ڪري اندر اُجرو ڪري حُر تحريڪ جي تاريخ جو مشاهدو ڪيو وڃي. پير صاحب موجوده شاهه مردان شاهه هميشه سورهيه بادشاهه ۽ حُرن جي هلايل حُر تحريڪ بابت کائن جڏهن به پڇيو ويو، تڏهن موٽ ۾ اهو ئي چئي ڳالهه کي گول مول ڪري ڇڏيندا آهن ته ” اهو تاريخ جو حصو آهي، تاريخ جو مطالعو ڪيو وڃي“ هڪڙي موقعي تي پير صاحب صحافين پاران سنڌين جي سرواڻي ڪرڻ جي حوالي سان پڇيل سوال جي جواب ۾ چيو ته ” جڏهن سنڌي سڌرندا ته آئون انهن جي سرواڻي ڪندس“ سنڌين جي سرواڻي ”سڌرڻ“ سان مشروط ڪرڻ به هڪ غور طلب ڳالهه آهي، جنهن جي پس منظر ۾ تلخ حقيقتون موجود آهن، ڇو ته سنڌي قوم دُنيا ۾ هڪ شاهوڪار ثقافت، تهذيب، ٻولي، تمدن ۽ تاريخ رکي ٿي، جنهن تي فخر ڪري سگهجي ٿو، رڳو هڪڙو پاسو ڏسڻ سان حقيقتن تان پردو کڄي نه سگهندو تنهنڪري ضرورت اُن ڳالهه آهي ته ٻئي پاسي تي به غور ڪرڻ جي سخت ضرورت آهي. سنڌ سورمن، منصورن، شهيدن ۽ غازين جي ڌرتيءَ آهي پر افسوس هن ڌرتيءَ تي غدارن ۽ بي وفائن جوجنم ٿيو آهي، جن وقت جي ظالم حاڪم انگريز سامراج جي نمڪ حلالي ڪندي آزاديءَ جي متوالن ۽ مجاهدن کي ڌاڙيل ڪري پيش ڪرڻ ۾ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو. جن خاموش رهي انگريز حڪومت جو ساٿ ڏنو، اهي به تاريخ جا مجرم آهن. منهنجي لکڻ جو مقصد صرف اهو آهي ته اڄوڪي نئين سنڌ جو نئون نسل حُر تحريڪ جي اصل تاريخي حقيقتن کان آگاهه ٿيڻ چاهي ٿو ۽ پڇي ٿو پيو ته انگريزن شهيد سورهيه بادشاهه ۽ حُرن خلاف جيڪو ڪجهه ڪيو اهو اڪيلي سر ته ڪو نه ڪيو..؟، انهن جي مدد ۾ ڪير ڪير شامل هئا..؟، هيڏي ساري تاريخ کي سالن کان وٺي منظر عام تي آڻڻ کان ڇو لنوايو ويو..؟ انگريز سامراج جو ساٿ ڏيندڙ تاريخ جا مُجرم ڪير آهن..؟ انگريزن کان سر، خانبهادر، نواب ۽ ٻيا القاب ڪنهن ڪنهن ورتا ۽ کين اهي القاب ڇو ڏنا ويا..؟، سنڌ ۾ جاگيرون، زمينون ۽ عهدا ڪهڙن ڪهڙن ماڻهن ورتا..؟ اُن وقت سنڌ جا سياستدان ڪهڙا هئا ۽ انگريزن پاران حُرن تي ٿيندڙ ظلم کي روڪڻ لاءِ ڪهڙو ڪردار ادا ڪيو..؟ سنڌ جا اديب، دانشور،ليکڪ ۽ سنڌي اخبارن جا ايڊيٽر خاموش ڇو هئا..؟ تڏهوڪا تاريخي واقعا ۽ اصل حقيقتون ڇو نه منظر تي آنديون ويون..؟ ڇا اُن وقت فقط محمد عثمان ڏيپلائي ئي هو، باقي ٻيا صدي جيتري ڄمار رکندڙ چوٿين دُنيا جا مُفڪر ڪهڙي خفي ۾ هئا..؟ اهي سمورا سوال اڄ جو پڙهيل لکيل ۽ باشعور نسل پنهنجي ڌرتي جي روشن تاريخ بابت ڄاڻن چاهي ٿو پر هو ڪنهن کان پڇي؟ ۽ آهي ڪو کين ”حُر تحريڪ“ جي باري ۾ ٻُڌائي ۽ سموريون تاريخي حقيقتون بيان ڪري...!؟ ۽ تاريخ جي انهن” مُجرمن“ جي گناهن تان پردو هٽائي جيڪي انگريز سرڪار جا اڻ سڌي يا سڌي طرح سان حمايتي هئا، نئين نسل کي سمورن سوالن جا جواب ملي سگهندا يا نه ، اهو به هڪ وڏو سوال آهي.؟ هيءَ سمورا سوال سنڌ جي باشعور، حقيقت پسند ۽ سڄاڻ مانوارن جي اڳيان پيش ڪريون ٿا، ٻيو نه ته پڙهندڙ ضرور غور ۽ فڪر ڪري سوالن جا جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪن، کڻي مطمئن ڪندڙ جواب نه به ملي، تنهن باوجود ڪافي سوالن جا جواب آساني سان سامهون اچي ويندا. باقي انگريز حامي بي ضمير ماڻهو شايد غور ڪرڻ جي تڪليف ئي نه ڪن، ڇو ته وطن جا غدار ۽ انگريزن جا ڇڏيل نمڪ حلال” يزيدي ٽولي جا سپاهي“ اڄ به موجود آهن....!!!؟ انهن جو ڪمال اهو آهي ته يزيدي ڪردار ادا ڪرڻ کان اڄ به قاصر ناهن،انهيءَ ڪردار کي نڀائيندي اهو به لکيو پيو وڃي ته” شهيد سورهيه بادشاهه ۽ حُرن جي گُم ٿيل رڪارڊ جا پيرا حُرن ڏانهن وڃن ٿا، اهو به سينو تاڻي لکڻ جي ڪوشش ڪئي پيئي وڃي ته حيدرآباد سينٽرل جيل ۾ موجود رڪارڊ مان قيد ٿيل حُرن جيل ۾ صفائي جو ڪم ڪندي فائيلن مان سورهيه بادشاهه ۽ حُرن جي حوالي سان موجود پنن کي ڦاڙي غائب ڪيو آهي.“ واهه سائين واهه...!!؟ ماضي جيان هن جديد دور ۾ اهڙي ڳالهه ڪرڻ بيوقوفي، ڪٽرپڻي ۽ ذاتي عناد هجڻ کانسواءِ ٻيو ڪجهه به ناهي، ڇو ته جيڪڏهن قيد حُر صفائي يا ٻين ڪمن دوران فائيل کولي اُن مان پنا ڦاڙي گم ڪري ڇڏيندا هئا، پوءِ ته جيل جي سرڪاري آفيسن ۾ فائيل ننڌڻڪا پيل هوندا هئا ، ڪو به قيدي اُن مان مرضي جو پيپر ڪڍي پئي سگهيو، ٻيو اهو ته حُر وڏا پڙهيل لکيل هئا جو کين فائيلن ۾ انگريزي ۾ موجود سورهيه بادشاهه جي پيپرن کي ڦاڙي پاڻ وٽ لڪائي رکندا هئا، اهو به غور ڪرڻ جهڙي ڳالهه آهي ته جيل جا انتظامات ايترا خراب هئا جو آفيسن جو سرڪاري فائيلن ۾ موجود رڪارڊ ائين ٻاهر پيا هوندو هو، حُر ايترا وڏا پڙهيل هئا جو کين انگريزي به سمجهه ۾ ايندي هئي، جو اهي فائيلن مان سورهيه بادشاهه جي حوالي سان پيل رڪارڊ ڪڍي ڇڏين، جيل عملي جا ڪلارڪ ۽ آفيسر حُرن جا همدرد هئا، جو کين موقعو ڏنو هوندن ته فائيلن مان ڀلين رڪارڊ ڪڍوس. هاڻي فيصلو ڪريو ته مانوارا ليکڪ ۽ تاريخ دان اڄوڪي دور ۾ يزيدي ڪردار ادا ڪري ڪهڙو پيغام ڏيڻ ٿا چاهين...!!؟حُر تحريڪ دوران جن ضمير جو سودو ڪيو، غيرت وِڪي، عزت نيلام ڪئي، وطن جو سودو ڪري غلامي جو ڳٽ پنهنجي ڳچيءَ ۾ پاتو، جاگيرون، القاب ۽ زمينون ورتيون تن جي باري ۾ اڄ جو نوجوان نسل ڄاڻڻ چاهي ٿو.
سيد علي محمد شاهه راشدي سنڌ جو نامور اديب ۽ محقق پڻ هو، جنهن جو سنڌي ٻولي ۾ شاهڪار ڪتاب ” اهي ڏينهن اهي شينهن“ جنهن ۾ هن سنڌ جي هر طبقي جي خدمتگارن، قربانيون ڏيندڙن، عظيم ماڻهن جو تفصيلي ذڪر ڏنو آهي سواءِ دنيا جي عظيم رهنما ۽ حُر تحريڪ جي سرواڻ شهيد سورهيه بادشاهه ۽ حُرن جيِ...!!؟ سائين جي ايم سيد سميت ٻين ساڳيو پورهيو ڪندي راشدي واري واٽ ورتي ۽ انهن به سنڌ جي ٻين خانبهادرن، نوابن، سرن جيان انگريزن جو ساٿ ڏيندي موقعو فراهم ڪيو ته جيئن اهي حُرن مٿان ظلم ڪندا رهن، ايستائين جو راشدي صاحب سڄي حُرتحريڪ ۾ انگريز آفيسرن جي مشاورتي ڪاميٽي جو اهم رازدار رُڪن رهيو، سندن تجويزن ۽ مشورن تي غور ڪيو ويندو هو، نه رڳو غور پر ڪافي فيصلن تي عمل به ڪيو ويندو هو، راشدي صاحب جي سازشي صلاحيتن جي ڪري گورنر سنڌ ڊائو کين ”شـاطـر“ ڪوٺيندو هيو، سندن مفيد مشورن ۽ صلاحيتن کي انگريز آفيسر پڻ ساراهيندا هئا.1942ع ڌاري سنڌ اسيمبلي جو اجلاس گهرائي صرف ڏيڍ ڪلاڪ اندر ” حُر ايڪٽ “ پيش ڪري منظور ڪرايو ويو، جيڪو دنيا جو گهٽ ۾ گهٽ وقت ۾ ڪنهن به ايوان جو وڏي ۾ وڏي شخصيت آزادي جي امام جي سپاهين کي مجرم قبيلو قرار ڏيئي نسل ڪشي ڪرڻ لاءِ فيصلو هيو جيڪو خيرن سان سنڌ اسيمبلي جي ميمبرن بنا دير جي ڪري حيران نه ڪيو، ڇو ته انگريز حامين ۾ ٻي ڪهڙي اُميد رکي پئي سگهجي...!؟ جيڪي ايوان مان غير حاضر رهي اڻ سڌي طرح حمايت ڪئي هئي، سي به تاريخ جا ڏوهاري آهن. الله بخش سومرو ۽ حيدربخش جتوئي کان وٺي ارباب توگاچي ( ارباب غلام رحيم جو ڏاڏو) تائين سمورا سياستدان، اسيمبلي ميمبر توڙي سنڌ جا وڏ گهراڻا تاريخ ۾ بيوفا ۽ غدارِ وطن ليکيا ويندا. جس هجي خدابخش ٽالپر لانبٽ ٽنڊي باگي واري کي جنهن جيئن جو تيئن نڀايو، اهڙا ڪيئي ٻيا به سنڌ جا سنڌ ڌرتي جا محب هئا جن ڪنهن نه ڪنهن حد تائين سورهيه بادشاهه ۽ حُرن جي مدد ڪئي آهي. 1942ع جي ڊسمبر ۽ 1943ع جي جنوري_ فيبروري توڙي جو سورهيه بادشاهه جي شهادت بعد 1943ع جي اپريل مهيني ۾ انگريز آفيسرن جي اهم ۽ خفيه گڏجاڻين ۾ سنڌ جي اهم بااثر سياستدان، جاگيردار ۽ وڏيرا شريڪ ٿيندا هئا، انهن ۾ راشدي صاحب به شامل هوندو هيو، مارچ 1943ع کان اڳ فيبروري مهيني ۾ گڏجاڻي دوران سنڌ جي گورنر ڊائو مشورو وٺي رهيو هو، اُن گڏجاڻي ۾ راشدي صاحب به موجود هيو، گورنر ڊائو جو چوڻ هيو ته حُرن جي تحريڪ کي ڪيئن ختم ڪيو وڃي؟ جنهن جي جواب ۾ موجود سمورن پنهنجي پنهنجي راءِ ڏني، جڏهن راشدي صاحب کان معلوم ڪيو ويو ته راشدي صاحب چيو ته حُرن جي طاقت فقط سورهيه بادشاهه جي موجودگي ۾ آهي، جيڏهن کين ڦاسي ڏني وڃي ته حُر وڏي صدمي سبب تحريڪ جاري رکي ڪونه سگهندا، انهي کان سواءِ ٻيو ڪو به رستو باقي ناهي. خير گڏجاڻي ۾ اهو حتمي فيصلو ڪيو ويو ته سورهيه بادشاهه کي ڪنهن به حالت ۾ عدالت ذريعي ڦاسي جي سزا ڏني ويندي. جوڙيل حڪمت عملي تحت 20 مارچ تي شهيد ڪيو ويو،شهيد سورهيه بادشاهه جي جسد خاڪي لاءِ به گورنر ڊائو گڏجاڻي رکي، جنهن ۾ ٻين سان گڏ راشدي صاحب به مشورو ڏنو ته جيڪڏهن قبر به سنڌ ۾ موجود هوندي ته اهي حُر اُن کي مرڪز بڻائي وڙهندا رهندا، تنهنڪري جسد خاڪي کي ڪنهن ڏورانهين هنڌ دفن ڪيو وڃي، سو اهڙي طرح سان شهيد جي جسد خاڪي به وارثن ۽ حُرن کي نه ڏني ويئي. پوءِ حُر ويڙهاڪ ماٺ نه ٿيا، ڪاروايون جاري رکيون، انگريز آفيسر سخت پريشان ٿي ويا، نيٺ گورنر سنڌ ڊائو گڏجاڻي ڪوٺائي جنهن ۾ اها ايجنڊا رکي ويئي ته پاڳارا خاندان جي گادي بحال ڪجي يا نه ؟ اُن دوران ٻين سان گڏ راشدي صاحب جو چوڻ هيو ته جيڪڏهن گادي بحال نه ٿي ته هي ويڙهاڪ حُرن تي ضابطو آڻڻ ٻي ڪنهن فورس جي وس ۾ نه آهي. سو گادي بحال ڪئي وڃي ۽ وڌيڪ ڳالهائيندي چيو ته ٻنهي صاحبزادن کي پڙهائي جي بهاني سان ٻاهرين ملڪ اُماڻيو وڃي ته جيئن انهن جو دماغ مان پيري مُريدي وارو نظريو ختم ٿي وڃي، انگريز ڊائو پڇيو ته ٻيو ڪير پاڳارو ٿئي، اُن حُالي سان راشدي صاحب صلاح ڏيندي چيو ته ٻيا به راشدي موجود آهن پر انهن ۾ مان اوهان جو وڏو وفادار آهيان ۽ منهنجون خدمتون ۽ قربانيون اوهان آڏو آهن، ته پوءِ مون کي ئي پاڳارو ڪيو وڃي ته بهتر ٿيندو ۽ آئون حُرن کي قابو ڪري ڇڏيندس. تنهن تي گورنر ڊائو چيو راشدي صاحب آئون جڏهن ننڍڙو هئس تڏهن پنهنجي والد سان گڏجي سنڌ گهمڻ آيو هئس، اُن وقت مون توکي ڏٺو هو، اُن مهل ئي مون کي خبر پئجي ويئي ته تو جهڙو شاطر دنيا ۾ ٻيو ڪو ناهي. راشدي صاحب اوهان ته پنهنجي برادر سان وفا ڪو نه ڪري سگهيا ۽ اسان تو جهڙي شاطر ماڻهو کي پاڳارو ڪري سورهيه بادشاهه جا بهادر ۽ نڊر حُر حوالي نه ٿا ڪري سگهون. سورهيه بادشاهه کي رڳو انگريزي ڳالهائڻ ڪو نه ٿي آئي نه ته سندس دليل ايترا سگهارا هئا جو کين ڦاسي نه اچي سگهي ها. گورنر ڊائو چيو ته اسان ايڏا بيوقوف ناهيو جو توکي پاڳارو ڪري گادي تي ويهاري ڇڏيون. باقي تو کي وڏا وڏا لقب ۽ جاگيرون ته ڏئي سگهون ٿا جيڪا تنهنجي مرضي.. گورنر ڊائو کي راشدي صاحب ورندي ڏيندي چيو ته گورنر صاحب جيڪڏهن اوهان مون کي پاڳارو بڻائي نه ٿا سگهو ته پوءِ آئون ايڏو بيوقوف ناهيان جو جاگيرون ۽ توهان جا سر، خانبهادر ۽ نواب جهڙا لقب وٺان جيڪي هميشه منهنجي شناخت بڻيا رهن. راشدي صاحب جي چالاڪي ۽ ذهانت جو اندازو لڳائڻ لاءِ تاريخ جو غور سان مطالعو ڪرڻ جي ضرورت آهي، انگريز حڪومت جي ڪن مشيرن ۽ وفادارن کي سَر، خانبهادر، نواب جا القاب عطا ڪيا ويا ۽ ڪن کي ته جاگيرون ڏنيون ويون پر راشدي صاحب پاران انگريز سامراج جي لقبن ۽ جاگيرن کي ٺڪرائڻ به شطرنج جي دماغي راند هئي ،جيڪا ذهني سازش سندن صلاحيتن ۽ دور انديشي جو مظهر آهي، آخر راشدي صاحب سندن پورهئي جو اُجورو لقبن ۽ جاگيرن جي صورت ۾ ڇو نه ورتو؟ حالانڪه کين دٻاءُ وجهي به آڇيو ويو هو، اهو هڪ سڌو ۽ سادو سلجهيل سُٽ آهي،صرف تاريخ جو مطالعو ڪرڻو پوندو ۽ پاڻهي منجهيل سُٽ سُلجهي ويندو، هونئين ڪيئي سنڌ سان تعلق رکندڙ سياسي وڏ گهراڻا وطن جي غدارن واري قطار ۾ نظر ايندا. پير سائين سورهيه بادشاهه جي شهادت بعد سندن فرزندن سيد شاهه مردان شاهه پير سائين پاڳارو ۽ ميان نادر شاهه کي 1946ع تي انگريزن پنهنجي حوارين ۽ ساٿين سان صلاح مشوري کانپوءِ پڙهائي جي بهاني عليگڙهه جي ڪاليج موڪليو ڇڏيو، اهو هڪ سوچيل سمجهيل سازش تحت ڪيو ويو ته جيئن ٻئي ڀائر هڪ ته حُرن کان پري رهندا ۽ ٻيو اهو ته انهن کي اهڙي تعليم ڏني ويندي جو سندن ذهن پيري مُريدي واري طريقي جي خلاف ٿي ويندا. تنهنڪري گادي تي ٻيو پنهنجي مرضي جو پير ويهاريو ويندو ، ٻي صورت ۾ گاديءَ کي بلڪل ختم ڪيو ويندو ۽ لوڙهن ۽ جيلن ۾ قيد حُر اذيتونڀوڳيندي ڀوڳيندي تنگ ٿي نيٺ ٻيو در جانچيندا. سنڌ جو نامور ڏاهو، دانشور، تاريخدان ۽ سگهڙ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، خليفو محمد عاقل هنڱورو عليگڙهه ڪاليج ۾ داخل ورتي، جتي پير صاحب ۽ سندس برادر سان ملاقاتيون پڻ ڪندا رهندا هئا. ٻئي پير سائين روضي ڌڻي رحه جي درگاهه جا فقير هئا. جڏهن انگريزن ۽ سندن حوارين کي اها خبر پيئي ته فورن ٻنهي ڀائرن کي عليگڙهه ڪاليج مان ڪڍي انگلينڊ موڪليو ويو، جتي هڪ خانگي اسڪول ۾ رکي مرضي جي خلاف مضمون پڙهائڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي، جنهن تي پير صاحب احتجاج به ڪيو هو. اُن اسڪول ۾ ٻين ملڪن جي باغي خاندانن جا ٻار به زير تعليم هئا. اُن دور ۾ به پير صاحب پنهنجي هٿن سان سنڌي ٻولي ۾ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ کي خط لکي اُتي جي حالتن بابت آگاهه ڪندو رهندو هو. پير صاحب جا لکيل خط بلوچ صاحب وٽ محفوظ پيل آهن. اُنهي دور ۾ حُر جماعت پنهنجي مُرشد کان سواءِ عذاب ۾ هئي، کين سخت اذيتن مان گذاريو پئي ويو، سندن آواز ٻڌڻ وارو ڪو به نه هو، روزانو ٿاڻن تي حاضريون ورتيون وينديون هيون، مختلف طريقن سان کين تنگ ڪيو ويندو هو ، خاص خليفن ۽ معتبرن کي قيد ۾ رکيو ويو هو، حُر جماعت پنهنجي مُرشد جي آمد جي انتظار ۾ هئي ۽ کين اُميد هئي ته نيٺ ڏاڍ ۽ ڏمر جي ديوار ڪِرندي ،اسان جو مُرشد واپس ايندو ۽ اسان کي هنن تڪليفن ۽ اهنجن مان جان ڇڏرائيندو. هڪ طرف لوڙهن ۽ جيلن ۾ قيد حُرن جون اُميدون ٻي طرف وطن جي آزاديءَ بعد سنڌ حڪومت، سنڌ مسلم ليگ سميت ٻيون ڌريون جن پير صاحب جي گاديءَ بحال نه ڪرڻ جو فيصلوڪري ڇڏيو هو.
1949ع جي نومبر مهيني ۾ هندستان جي وزيراعظم جواهر لعل نهرو، جيسلمير جي راجا جُهار سنگهه کي گهرايو ۽ کين چيو ته پاڳاره خاندان جي گادي پاڪستان ۾ بحال ٿي نه سگهندي ڇو ته حڪومت قطعي طور تي بحال نه ڪرڻ جو فيصلو ڪري ڇڏيو آهي، تنهنڪري ڇو نه جيسلمير ۾ گاديءَ بحال ڪئي وڃي. هندستاني وزيراعظم جي اها سازش هئي ته سنڌ ۾آباد پير صاحب جا حُر لوڙهن ۽ قيد خانن ۾ عذاب ڀوڳي رهيا آهن، آساني سان مڃي وٺندا، اهڙي طرح سانرڻ ڪڇ کان وٺي رحيم يار خان تائين رهائش پذير حُر جماعت به ٽٽي اسان سان گڏ ٿي ويندي، سنڌ ڪمزور پڻ آهي، اُن جو فائدو به ٿيندو. سو جيسلمير جي راجا جماعت جي خاص خليفن غازي فقير مڱريو ۽ راڻي فقير ڪلر کي گهرائي چيو ته ” پاڪستان سرڪار نه ٿي چاهي ته پير پاڳارا جي گاديءَ بحال ٿئي، تنهنڪري هندستان حڪومت فيصلو ڪيو آهي ته گاديءَ جيسلمير رياست ۾ بحال ڪري ڏني وڃي، اُن لاءِ جيسلمير رياست جو حصو ۽ شاهي محل جو مٿيون حصو پڻ پير صاحب جي حوالي ڪيو ويندو، رڳو اوهان اسان سان گڏ ٿيو ۽ ماحول ٺاهيو ته جيئن جلدي ئي گاديءَ بحال ڪري ڇڏيون.“ جنهن تي ٻنهي فقيرن جي اکين مان لڙڪ لڙي آيا ۽ راجا کي ورندي ڏيندي چيو ته ” اوهان جي مهرباني پر جيڪڏهن گادي بحال ٿيندي ته فقط اصل خانقاهه روضي ڌڻي رحه پير جو ڳوٺ تي ٿيندي، هتي پير صاحب صرف رسمي پير هوندو، تنهنڪري هتي گاديءَ جي بحالي جو سوال پيدا نٿو ٿئي“. جيسلمير جي راجا چيو ته ” توهان هڪڙي پاسي پنهنجي پير جي لاءِ روئي رهيا آهيو ۽ ٻي پاسي گادي جي بحالي کان انڪار به ڪري رهيا آهيو“. ٻنهي فقيرن فورن محمد حيات جوڻيجي ( سانگهڙ واري) کي حقيقت کان آگاهه ڪيو ۽ گذارش ڪئي گاديءَ بحال ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي. محمد حيات جوڻيجي گاديءَ جي بحالي لاءِ سيد علي محمد شاهه راشدي سان رابطو ڪري سڄي حقيقت بيان ڪئي ۽ پير صاحب جي گاديءَ بحال ڪرائڻ لاءِ چيو، خير حيات جوڻيجي پاران حقيقت ڪرڻ بعد راشدي صاحب” من جون مُرادون“ پوريون نه ٿيڻ ۽ مٿن لڳل” ڪارو داغ “ ڌوئڻ جو سنهري موقعو سمجهي، اُن وقت جي وزيراعظم لياقت علي خان تائين ڳالهه پهچائي، وزيراعظم اُن وقت جي حالتن جي نزاڪت کي سمجهندي 1950ع جي شروعاتي مهينن ۾ انگلينڊ وڃي پير صاحب ۽ سندس برادرم جناب نادر علي شاهه سان ملاقات ڪري گادي بحال ڪرڻ جي آگاهي ڏني. اُن بعد ٻنهي ڀائرن کي صرف هڪڙي مهيني لاءِ پاڪستان سرڪار اجازت ڏني ، ٻئي ڀائر پورو مهينو هتي اچي رهيا، ڏينهن درگاهه شريف تي گذاريندا هئا ۽ رات سرڪٽ هائوس سکر ۾ اچي رهندا هئا، مٿن سخت نظر هوندي هئي، ايستائين جيڪي به ساڻن ملڻ لاءِ ايندا هئا،انهن کان پڇا ڳڇا ٿيندي هئي.ٻئي ڀائر مهيني بعد واپس روانا ٿي ويا، انهن جي وڃڻ کانپوءِ سنڌ حڪومت ۾ شامل ميمبرن ۽ مسلم ليگ جي ميمبرن سميت سنڌ جي انهن ماڻهن به گادي بحالي جي سخت مخالفت ڪئي، جن حُرتحريڪ دوران انگريزن جو ساٿ ڏنو هو، ڇو ته کين خوف هو جيڪڏهن گادي بحال ٿي ته پير صاحب پاڳارو پنهنجي والد ۽ سندن حُرن جو بدلو وٺندو،کين بچائڻ وارو به ڪو موجود ڪونهي. انگريز حامي سنڌ جي انهن ماڻهن ۾ خوف موجود هيو، تنهنڪري هنن وزيراعظم کي آگاهه ڪري ڇڏيو، اُن ڪري هو به گادي بحالي جي خلاف ٿي چڪو هو.1951ع ۾ لياقت علي خان قتل ڪيو ويو، تيستائين ته نه حُرن تان سختيون گهٽ ٿي سگهيون ۽ نه وري پير صاحب جي گادي بحالي ۾ ڪا عملي طرح سان پيش رفت ٿي سگهي، اُن کان پوءِ ئي گادي بحالي جون ڪوششون ٿيڻ لڳيون، تڏهوڪي سنڌ جي گورنر دين محمد شيخ ذاتي دلچسپي وٺي سمورين رڪاوٽن جو وٺڻ بعد اعتراض واريندڙ ڌرين سان ڳالهايو ۽ انهن جا خدشا به ٻڌائين. گورنر دين محمد شيخ تمام گهرائي سان سڄي معاملي جو جائزو وٺي گادي بحال ڪرائڻ وارين ڪوششن ۾ ڪامياب ويو.پير صاحب سان رابطو ڪيو ويو، سمورين ڳالهين بابت ٻڌايو ويو ۽ خاص طور تي سنڌ واري سنگت جي خوف ۽ خدشي بابت به آگاهه ڪيو ويو، جنهن تي پير صاحب پڪ ڏياريندي چيو ته ” اهي بدلي وٺڻ جي لائق ناهن جو کائن بدلو وٺان، نئون وطن اسان جو ملڪ آهي، جنهن جي سلامتي ۽ تحفظ لاءِ هميشه تيار رهنداسين.“
چوٿين فيبروري 1952ع تي حضرت راشد شاهه روضي ڌڻي رحه جي درگاهه شريف ٻيهر آباد ٿي ، جڏهن پير سيد شاهه مردان شاهه ثاني موجوده بادشاهه ۽ سندن برادر ميان نادر شاهه هن ملڪ ۾ وطن جي آزادي جي هيري عظيم سرواڻ شهيد سورهيه بادشاهه جا لخت جگر ڪراچي پهتا ته سندن آجيان ۾ هن سنڌ جو تڏهوڪو وڏو وزير ۽ ٻيا حڪومتي وزير، مشير توڙي مسلم ليگ جا ميمبر ۽ معززين نه آيا، پر جيڪڏهن آڌر ڀاءَ لاءِ پهتا ته سندس فقير ئي هئا، گورنر دين محمد شيخ به اُتي موجود هيو. ٻئي ڀائر پنهنجي فقيرن سميت سڌو درگاهه پير جو ڳوٺ پهتا، جتي انگريزن جي بمباري سبب بنگلو مسمار هجڻ ڪري تنبو لڳايو ويو هو، جنهن ۾ ٻئي ڀائر رهندا هئا. اهڙي طرح گادينشيني جي تقريب ڪوٺائي ويئي، جنهن ۾ راشدي خاندان جي بزرگن، حُر جماعت ۽ ٻين معززين پڻ شرڪت ڪئي، علي محمد شاهه راشدي کي به شرف حاصل ٿيو. جيئن ئي گاديءَ بحال ٿي ته پير صاحب پنهنجي حُرجماعت کي پهريون روحاني خطاب ڪيو، جنهن ۾ چيو ته ” هيءَ نئون وطن اسان جو وطن آهي، تلخ ماضي کي وساري نئين مستقبل جي باري ۾ سوچيو، جيڪو اوهان جو روشن ماضي بڻبو.“ هن خطاب کان پوءِ پير صاحب وڌيڪ چيو ته ” اوهان هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيو، ڪيسن کي قانون موجب عدالتن ذريعي منهن ڏيو، جيڪو ائين نه ڪندو ، اهو منهنجو مُريد ناهي.“ يقين ڪريو هزارين حُرن پير صاحب پاڳارا جي حُڪم تي عمل ڪندي هٿيار ڦٽا ڪري ٿاڻن تي گرفتاريون پيش ڪيون ۽ عدالتن ۾ ڪيسن کي منهن ڏنو. اُتان باعزت بري ٿي آزادي سان زندگي گذارڻ لڳا. جيڪي حُر سالن کان وٺي لوڙهن ۾ قيد اذيتون ڀوڳي رهيا هئا، سي حڪومتي حُڪم تي پهرين اپريل جي رات ٻارنهن وڳي آزاد ڪيا ويا، پهرين اپريل دُنيا جا ماڻهو ” اپريل فول “ جو ڏينهن ڪري ملهائيندا آهن، مگر اهو ڏينهن حُر لوڙهن مان آزاد ٿيڻ تي پنهنجي آزاد ملڪ ۾ ” يومِ آزاديءَ “ ڪري ملهائيندا آهن. پير صاحب پاڳاري پنهنجي والد ۽ هزارين حُرن کي انگريزن جو ساٿ ڏيئي شهيد ڪرائيندڙ سنڌ جي جاگيردارن، رئيسن، زميندارن، خانصاحبن ۽ سرن سميت سنڌ جي اديبن، دامشورن ۽ تاريخدانن کي معاف ڪري ڇڏيو، عالم انسانيت جي تاريخ ۾ تمام گهٽ مثال ملندا جن الله سائين جي حبيب حضور محمد صلي الله عليه وسلم جن سُنت تي عمل ڪندي پنهنجي دشمن کي معاف ڪري ڇڏيو هجي. پير صاحب پاران معاف ڪرڻ تاريخي قدم هو، جنهن ملڪ کي وڏي بحران کان بچائي ڇڏيو.
1952ع کان پوءِ پير صاحب حُر جماعت جي اهڙي نموني سان تربيت ڪئي جو تلخ ماضي جي مشڪل ۽ درد ناڪ حالتن مان ٻاهر ڪڍي سلامتي ،بهتري، بهبوديءَ، ڪاميابي ۽ ڪامراني جي واٽ تي آڻي دشمنن جي اُن ڳالهه کي رد ڪري ڇڏيو، جن اهو پئي چيو ته ” حُر اهڙي ظلم ۽ ڏاڍ جي چڪي ۾ پيڙجي چڪا آهن ، ڪڏهن به وڃايل وقت واپس موٽائي نه سگهندا ۽ هميشه دربدري واري زندگي گذاريندا پيا “. هاڻي وڌيڪ لکڻ بدران مختصر ڪريون ٿا، ڪجهه ڳالهيون لکڻ جي جسارت ڪجي ٿي، اُنهن ڳالهين تي غور ڪرڻ جي ضرورت آهي. پاڳارا خاندان، سورهيه بادشاهه، حُر تحريڪ، انگريز سامراج، سازشون، حڪمت عمليون، ڪوڙا ڪيس، سنڌ جا سياستدان، سنڌ مسلم ليگ جا ميمبر، سنڌ حڪومت جي ميمبرن جو ڪردار، سنڌ جي اديب، دانش جا ڌڻي ، وقت جا مقرر، عالم، تاريخدان، سنڌ جي اخبارن ۽ رسالن جا ايڊيٽر ۽ مُدير اعليٰ، اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيل مواد ۾ حُرن کي ڌاڙيل ۽ دهشتگرد ڪري پيش ڪرڻ، سنڌ جي پوليس ۽ ٿاڻا، سنڌ ۽ ٻاهر حُرن کي قيد ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل لوڙها، روزانو حُرن جون ٿاڻن تي حاضريون، هٿ وٺي ڪرايل چورين ۽ ڦرن جون وارداتون ۽ اُن جوحُرن مٿان لڳايل الزام، ڪوڙا ڪيس، سورهيه بادشاهه جي گرفتاري، مدناپور، رتناگريءَ ۽ ٻين جيلن ۾ قيد ڪري رکڻ، جيل ۾ ”تنبيهه الفقرا“ ڪتاب جو لکڻ، 1937ع ڌاري سورهيه بادشاهه جي آزاديءَ، حج جي سعادت لاءِ اُسرهڻ،ڳڙنگ بنگلي تي غازين جي ڀرتي، ”وطن يا ڪفن، آزادي يا موت“ جو نعرو، ٻيو ڀيرو 1941ع ڌاري سورهيه بادشاهه کي گرفتار ڪرڻ ، سورهيه بادشاهه کي سزا ڏيارڻ لاءِ جُڙتو عدالت جو قيام، پير صاحب کي وڪيل لاءِ مناسب وقت نه ڏيڻ، سورهيه بادشاهه خلاف شاهدي ڏيارڻ لاءِ شاهدن کي تربيت ڏيڻ ،ڌارين کي پنجاب ۽ بلوچستان مان آڻي اسپيشل فورس تيار ڪرڻ، حُرن جون زمينون ڌارين کي ڏيڻ،سورهيه بادشاهه کي ڦاسي تي چاڙهڻ جا سانڀاها ڪرڻ، انگريز گورنر ڊائو، ليمبرڪ ۽ ٻين آفيسرن سميت سنڌ جي نامور سياستدانن وچم ٿيل خفيه گڏجاڻيون ، سورهيه بادشاهه کي 1943ع ويهين مارچ تي ڏنل ڦاسي، گم ڪيل جسدخاڪي، جلاوطن ڪيل سندن فرزند، حُرن کي سرعام گوليون هڻي شهيد ڪرڻ، 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو آزاد ٿيڻ، حُرن کي آزادي ڏيڻ بدران غير آئيني طور تي لوڙهن ۽ جيلن ۾ بند ڪرڻ، انگريز آفيسر ليمبرڪ جو لکيل ڪتاب ” دي ٽيررسٽ“ يعني ” دهشتگرد، محمد عثمان ڏيپلائي جو لکيل ناول ” سانگهڙ“، سابق ڊي آءِ جي پوليس آفتاب نبي جا روزانه انگريزي اخبار ”ڊان“ ۾ لکيل مضمونن تي مشتمل ڪتاب” سورهيه بادشاهه“ ، حميده کهڙو ۽ سارا انصاري جا لکيل ڪتاب، خادم حسين سومري جو انگريزي ۾ لکيل ڪتاب ” فريڊم فار دي گيلوز “، منصور قادر جوڻيجو جو لکيل ڪتاب ، پروفيسر محمد عمر چنڊ جو لکيل ڪتاب ” حُر تحريڪ “، ڪيترن ئي اخبارن ۾ لکيل مختلف مضمون، لنڊن جي لائبريري مان آندل هزارين صفحن تي مشتمل مواد، سانگهڙ جي دوستن جو حُر تحريڪ جي حوالي سان ڪيل ڪم تي به سوچيو ۽ سنڌ جي مهان ۽ نامور دانشورن، اديبن ۽ محققن پاران سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان لکيل ڪيئي ڪتابن جو مطالعو ڪري فيصلو ڪريو ته سندن لکيل تاريخي مواد ۾ ڪٿي به سورهيه بادشاهه ۽ حُرن جي قربانين جو ذڪر نه ٿو لڀي...!! جيڪڏهن سنڌ جي ڪجهه اخبارن ۾ دٻيل لفظن ۾ لکيو ويو ته اهو روزانه آزاد ڪراچي، روزانه قرباني، باب الاسلام، الوحيد، روزنامه زميندار لاهور، روزنامه هندستان ( سنڌي ۾ ) هفته روزه پيغام صلح اهڙيون اخبارون هيون جن انگريزن جي خوف سبب ڪجهه نه ڪجهه لکيو ويو، انهن اخبارن جي ادارين کي سهيڙي حڪيم حافظ محمد يعقوب هڪ ننڍڙو ڪتاب ” حُر مظلومون ڪي آواز “ اُردو زبان ۾ چپرايو، جيڪو انهي وقت وڏي ديده دليري ۽ بهادري جو ڪم هيو، کين اهڙي ڪم ڪرڻ تي سلام پيش ڪجي ٿو. ٻي طرف سنڌ جي ٻين دانشورن، اديبن ۽ محققن بابت به سوچيو وڃي. ڏسو جيڪڏهن حڪيم حافظ يعقوب جهڙو ماڻهو حق جي ڳالهه لکي پئي سگهيو ته ٻين جو ضمير ستل ڇو هيو....!!؟
پير صاحب جي گادي بحالي بعد سورهيه بادشاهه جي جانثار منصورن ۽ سرويچن جي جماعت جي هڪ ٻئي دور جي ابتدا ٿي، جنهن دور ۾ هٿيار انگريز حامي ديسي درندن ۽ ذاتي مخالفن خلاف کڻڻ بدران هر وقت پنهنجي وطن پاڪستان جي سرحدن جي حفاظت لاءِ اُڀا ڪري دشمن فوج سان مهاڏو اٽڪائڻ جو وچن ڪيو ويو، انهي وچن ۽ وعدي جو نمونو سڄي دُنيا ڏٺو ته جڏهن هندستان پاران اسان جي ملڪ مٿان اوچتو حملو ڪيو ويو، تڏهن سورهيه بادشاهه جي انهن حُرن موجوده بادشاهه پير صاحب جي حُڪم تي دشمن فوج خلاف 1965ع ۽ 1971ع جي جنگين ۾ اڳئين محاذ تي مقابلو ڪيو.پير صاحب خود عمرڪوٽ پهچي نگراني ڪئي . ڳالهه پڇڻ ۽ ڄاڻڻ جي اها آهي ته ڌرتي جي آزادي لاءِ جان جو نظرانو پيش ڪري سولي کي سينگاريندڙ امام انقلاب سورهيه بادشاهه ۽ لکين حُرن جي قربانين جو ذڪر ڪرڻ لاءِ سنڌ جي اديبن، دانشورن ۽ محققن جي قلم جي نوڪ ۽ سندن مَت آخر ڇو موڙهيل رهي...!!؟. هونئين ئي اها ڳالهه اتساهه ڏيندڙ آهي ته ” سچ جي ٻيڙي لڏندي ضرور آهي پر ٻڏندي ڪڏهن به ناهي“. تنهنڪري سچ کي ڀلين ذاتي ڪٽر پڻي ۽ حسد جي بنياد تي لِڪايو وڃي پر سچ ڪڏهن به لڪي ناهي سگهندو..؟ رهي ڳالهه ڌرتي جي آزادي لاءِ قربانيون ڏيندڙ حُرن جي، جن چوٿين فيبروري 1952ع کان پوءِ نئين دور جو سفر ڪجهه اهڙي طرح شروع ڪيو جو اڄ انهي جماعت جا فقير معاشي، سياسي، سماجي، علمي طور تي ايترا اڳڀرا ٿي چڪا آهن، جنهن جو مخالفن کي به اندازو نه هيو. حُر تحريڪ ۽ پير صاحب جي گادي ءَ جي گادي بحالي سان لاڳاپيل ڪيئي سوالن جا جواب اڄ به ملي ناهن سگهيا، وقت ايندو ته ڌرتي جي غدارن جا نالا وٺي نروار ڪري عام ماڻهن کي آگاهه ڪيو ويندو، جن کي هيرو ڪري پيش ڪيو ويندو رهيو آهي. انهي وقت جو انتظار آهي. نيٺ سچ، سچ ٿيندو ۽ ڪوڙ ، ڪوڙ ٿيندو ڇو ته وقت خود مصنف آهي ۽ تاريخ پنهنجو پاڻ ورجائيندي آهي. اها موجوده پير سائين جن جي دورانديشي ، اعليٰ بصيرت ۽ ڏاهپ آهي جو 1952ع واري حُر جماعت کي انهيءَ منزل تي رسائي ڇڏيو آهي،اُن منزل تي رسڻ واري جماعت اها دعويٰ ڪرڻ جو پورو حق رکي ٿي ته اڄ تاريخ پنهنجو فيصلو ڪري ڇڏيو آهي، مخالف اخلاقي طور تي اُن ڏينهن مري مِٽي ويا هئا ، جنهن ڏينهن تي پير صاحب پاڳاري انهن کي انتقام جي قابل نه سمجهي معاف ڪري ڇڏيو هئائين. جن هٿيارن سان حُرن کي ماريو ويو، اهي هٿيار حُرن ملڪ جي حفاظت لاءِ کڻي ثآبت ڪري ڇڏيو ته نه اهي دهشتگرد، ڦورو ۽ وطن دشمن نه هئا. جن ايوانن ۽ اسيمبلين ۾ شهيد سورهيه بادشاهه ۽ حُرن کي چيڀاٽي ختم ڪرڻ جون سازشون پئي سٽيون ويون ،تاريخ پنهنجو پاڻ ورجائيندي انهن ايوانن ۾حُرن کي ويهاري ڇڏيو آهي، اڄوڪي حڪومت شهيد سورهيه بادشاهه ۽ حُرن سان ڪيل زيادتين ۽ ظلمن تي کائن معافي وٺي، خاص طور تي جيڪڏهن سنڌ اسيمبلي جي ڪنهن به ميمبر ۾ ڪا مڻيا آهي ته هو ايوان ۾ رٿ پيش ڪري ڏيڍ ڪلاڪ کان به اڳ پيش ڪري منظور ڪرائي حُرن کان معافي وٺي، ساڳئي اسيمبلي ۾ حُرن خلاف ڪارو قانون جي رٿ پيش ڪري منظور ڪرائي ويئي هئي. ڇا اڄوڪي سنڌ اسيمبلي مان اهڙي اميد رکي سگهجي ٿي ...!!؟